Bedrijfsoverdracht in de agro: zo groei je toe naar de overname
Een agrarisch bedrijf overdragen doe je niet van de ene op de andere dag. Daar gaat vaak een lang proces aan vooraf. In dit eerste blog neem ik je mee in de verschillende fases richting een bedrijfsoverdracht.
Fases die te onderscheiden zijn in aanloop naar een bedrijfsoverdracht
1. Meewerken in de onderneming op basis van ‘loondienst’
2. Het aangaan van een maatschap met ouder(s)
3. Overdracht van verantwoordelijkheden naar bedrijfsopvolger(s) en uitbreiding van zijn/haar winstaandeel
Fases die te onderscheiden zijn in aanloop naar een bedrijfsoverdracht
1. Meewerken in de onderneming op basis van ‘loondienst’
In de eerste fase doet de potentiële opvolger praktische werkervaring op binnen het bedrijf. De nadruk ligt op het overdragen van vakkennis en het beoordelen van geschiktheid voor bedrijfsopvolging. De beloning vindt meestal plaats op basis van kalenderjaarregeling (KJ-regeling) waarbij het salaris één keer per jaar wordt verloond. Over het salaris zijn geen sociale lasten verschuldigd. De KJ-regeling kan alleen worden toegepast bij thuiswonende kinderen.
2. Het aangaan van een maatschap met ouder(s)
In de volgende fase treedt zoon of dochter toe als vennoot tot een maatschap of vennootschap onder firma. De rechten en plichten worden in een akte van maatschap of vennootschap onder firma opgenomen, met als belangrijk uitgangspunt dat er een winstaandeel wordt overgedragen aan zoon of dochter. Een toetreding van een kind is vaak een aanleiding om cultuurgrond te herwaarderen naar de getaxeerde waarde. Het verschil tussen de boekwaarde en de werkelijke waarde van de cultuurgrond is voor ouder(s) herwaarderingswinst. Deze winst is, op basis van de landbouwvrijstelling, niet belast wanneer de cultuurgrond binnen het bedrijf wordt gebruikt en geen sprake is van langdurige verhuur van de cultuurgrond. Herwaardering is niet zonder belastingheffing mogelijk bij cultuurgrond waarop een fiscale claim rust zoals een pachtersvoordeel.
3. Overdracht van verantwoordelijkheden naar bedrijfsopvolger(s) en uitbreiding van zijn/haar winstaandeel
Na een periode van samenwerking krijgt de bedrijfsopvolger meestal een groter winstaandeel. De bepalingen met betrekking tot overname en voortzetting van het bedrijf worden, indien nodig, verder uitgewerkt. In die fase vindt de uitbouw van de onderneming plaats en wordt toegewerkt naar een bedrijfsoverdracht.
De bedrijfsoverdracht
Bij een bedrijfsoverdracht vindt de feitelijke (juridische) overdracht plaats van bedrijfsgebouwen en cultuurgrond. Hierbij dient er rekening te worden gehouden met fiscale en juridische wetgeving.
Belastingwetgeving
De Belastingdienst kijkt bij iedere bedrijfsoverdracht mee en toetst de overdracht aan de fiscale wetgeving voor de inkomstenbelasting of vennootschapsbelasting bij een B.V., de overdrachtsbelasting en schenk- en erfbelasting. Het is belangrijk om er rekening mee te houden dat de ‘spelregels’ per belastingwet verschillen.
Inkomstenbelasting
Voor de inkomstenbelasting is de toepassing ‘doorschuifregeling (DSR)’ essentieel. Dat is mogelijk wanneer de bedrijfsopvolger minimaal drie jaar in loondienst of in maatschap c.q. vennootschap onder firma samenwerkt met ouder(s). Vrijwel altijd is de fiscale boekwaarde van gebouwen veel lager dan de taxatiewaarde. Zonder het toepassen van de mogelijkheid van doorschuiving, vindt er een belastingheffing plaats bij ouder(s) over de meerwaarde. Dat is in de meeste gevallen niet de bedoeling. Bij het toepassen van doorschuiving is er vanuit de inkomstenbelasting geen toets op de overnamesom. Alle fiscale claims in het bedrijf gaan namelijk één op één over naar de bedrijfsopvolger.
Er is één fiscale claim die niet kan worden doorgeschoven naar de bedrijfsopvolger en dat betreft de fiscale oudedagsreserve (FOR). Een FOR is in het verleden ontstaan door over een deel van de bedrijfswinst geen belasting te betalen. Een toevoeging aan de FOR is vanaf 1 januari 2023 niet meer mogelijk. Voor 2023 was het mogelijk ieder jaar te kiezen voor een FOR-aftrek, waarvan de hoogte van de aftrek mede afhankelijk is van de bedrijfswinst. Bij het toepassen van FOR-aftrek neemt ieder jaar de fiscale claim hiervan toe. Bij bedrijfsoverdracht en uittreding van ouder(s) valt de opgebouwde FOR vrij als stakingswinst. De fiscale gevolgen kunnen worden beperkt door het afstorten van een stakingslijfrente die in mindering komt op belastbaar inkomen. De stakingswinst wordt uiteindelijk via een lijfrente-uitkering over meerdere jaren gespreid en hierdoor wordt een flinke belastingbesparing gerealiseerd.
Overdrachtsbelasting
Bij overdracht van bedrijfsgebouwen en cultuurgronden tussen ouders en kinderen is er een ruime vrijstelling van toepassing op basis van artikel 15 lid 1 b van de Wet Belastingen Rechtsverkeer. Voor cultuurgronden is er ook een andere vrijstelling beschikbaar, namelijk van artikel 15 lid 1q. Deze vrijstelling is minder ruim, omdat cultuurgronden bij deze vrijstelling 10 jaar worden gevolgd. De agrarische bestemming van de cultuurgrond moet in die periode ongewijzigd blijven. Het wijzigen van bestemming door bijvoorbeeld een perceel cultuurgrond om te zetten naar een bedrijfserf, geeft alsnog een heffing overdrachtsbelasting van 10.4% over de waarde op moment van overdracht.
De beperking van 10 jaar ongewijzigde bestemming is er bij artikel 15 lid 1 b niet. Wel is bij deze vrijstelling een aandachtspunt wanneer, binnen enkele jaren na de bedrijfsoverdracht, een deel van de onderneming wordt ingebracht in een besloten vennootschap en ouder(s) bij de inbreng niet volledig zijn uitgetreden. Het toepassen van de vrijstelling artikel 15 lid 1 b is een voorwaardelijke vrijstelling. Onduidelijk is op dit moment in hoeverre de volledige vrijstelling wordt toegekend door een veel striktere uitleg van de vrijstelling door de Belastingdienst. Dat heeft ook gevolgen bij een maatschap of vennootschap onder firma waarbij één van de vennoten een besloten vennootschap betreft.
De vrijstelling van artikel 15 1 b is overigens alleen van toepassing binnen een beperkte kring van familieleden zoals van (groot)ouders naar (klein)kinderen en van broer/zus naar broer/zus. Het is niet van toepassing bij bedrijfsoverdracht naar niet familie (derden) of van oom naar neef/nicht.
Veelgestelde vragen
Hoelang duurt een overdracht in de agro?
Moet een opvolger eerst in loondienst werken?
Wat doet de doorschuifregeling?
Kan de fiscale oudedagsreserve worden doorgeschoven?
Is overdracht binnen de familie altijd vrijgesteld van overdrachtsbelasting?
Veelgestelde vragen
Hoelang duurt een overdracht in de agro?
Een overdracht vraagt vaak meerdere jaren voorbereiding. De opvolger moet ervaring opdoen en voor sommige fiscale faciliteiten gelden samenwerkings- of bezitstermijnen.
Moet een opvolger eerst in loondienst werken?
Niet altijd. Loondienst is één mogelijke eerste fase. Daarna kan de opvolger bijvoorbeeld toetreden tot een maatschap of vof.
Wat doet de doorschuifregeling?
Onder voorwaarden schuift de fiscale claim op stille reserves door naar de opvolger. Daardoor hoeft de overdrager daar bij de overdracht niet direct over af te rekenen.
Kan de fiscale oudedagsreserve worden doorgeschoven?
De opgebouwde FOR kan niet op dezelfde manier naar de opvolger worden doorgeschoven. Bij uittreding of staking moet worden beoordeeld hoe met deze claim wordt omgegaan.
Is overdracht binnen de familie altijd vrijgesteld van overdrachtsbelasting?
Nee. Een vrijstelling kan gelden, maar alleen als aan de wettelijke voorwaarden wordt voldaan. De familierelatie en ondernemingsstructuur zijn daarbij belangrijk.
